Buurtgeschiedenis locatie Amsterdam-Noord

Amsterdam-Noord is nog jong, Nieuwendam is oud…

AMS-nrd-Nieuwendam_wapenDe geschiedenis van Amsterdam-Noord is nog niet zo oud, dit deel van de gemeente Amsterdam ontstond pas in 1921, toen de stad dit gebied annexeerde. Wat weinige weten is dat voetbalclub Ajax in Noord is begonnen, iets meer mensen kennen de geschiedenis van Fokker die zijn vliegtuigen langs de huidige Meeuwenlaan liet bouwen. Of de ‘wolkenfabriek’ van Ketjen die al in 1900 een zwavelzuurfabriek op de Nieuwendammerham bouwde. Sinds 1962 gingen zij op in AKZO en verdween de naam van de gevel. Nu bijna 60 jaar later hebben de Noorderlingen het nog steeds over Ketjen, terwijl het bedrijf al vele malen van eigenaar en naam is veranderd.

Nieuwendam begon als het zuiderkwartier van de ban Zunderdorp. Het ‘hoofddorp’ Zunderdorp hoorde tot de in 1619 aangegane Waterlandse Unie van dorpen. Al snel hierna werd Nieuwendam groter dan Zunderdorp. In 1658 had Nieuwendam ook meer winkels en arbeidskrachten. Dit leidde tot enige bestuurlijke aanpassingen, maar de ban werd pas gesplitst in 1806, nadat een eerdere breuk nog werd gelijmd. Nieuwendam was maar even op zichzelf, want in 1811 werden de dorpen door het Franse bestuur weer samengevoegd. Nu echter in de ‘gemeente Nieuwendam’. Kortstondig (1811-1816) behoorde overigens ook Schellingwoude tot de gemeente Nieuwendam.

AMS-nrd-Poortwoning-PurmerpleinDe gemeente Nieuwendam raakte sterk verarmd door de watersnood van 1916, waarbij het gebied ten noorden van de Nieuwendammerdijk overstroomde. Mede daarom is Nieuwendam op 1 januari 1921 met de buurgemeenten Buiksloot en Ransdorp opgegaan in de gemeente Amsterdam. In 1981 werd het stadsdeel Amsterdam-Noord ingesteld, waar ook Nieuwendam toe behoort. In dit gebied dus geen stadspoorten, maar wel poorten in de bebouwing zoals de poortwoningen in Nieuwendam aan het Purmerplein en in Oostzanerwerf bij het Zonneplein.

AMS-nrd-Poort-van-NieuwendamOf het zou de Poort van Nieuwendam moeten zijn… De Poort van Nieuwendam uit 1999 staat op de plaats waar de oude Zuiderzeeweg lag. De kunstenaar Marcel Smink handhaafde honderd meter van de oude ongebruikte weg. Hij liet die via een talud oplopen tot twee meter boven het maaiveld en met een flauwe bocht uitlopen in deze monumentale poort.

Bij de aanleg van het Noordzeekanaal (1872-1877) is ook de Nieuwendammerham, het deel van het IJ ten zuiden van Nieuwendam, ingepolderd. Dit werd grondgebied van Amsterdam. Deze stad legde het Vliegenbos aan en daarachter vestigde zich industrie.

De tegenwoordige wijk Nieuwendam omvat het tuindorp Nieuwendam (gebouwd 1924-1934 en 1948-1955), het tuindorp Buiksloot (omstreeks 1932), de tuinstad Nieuwendam-Noord (1963-1968) en de Buikslotermeer (1966-1975).

AMS-nrd-Polder-Buiksloterham-BuikslotermeerHet voormalige Buikslotermeer is een drooggelegd meer, inmiddels grotendeels gelegen binnen de stadsbebouwing van Amsterdam-Noord. Het meer zal ongeveer 340 ha groot en 3 à 4 meter diep zijn geweest, voordat het in 1627 is drooggemalen en ingepolderd, samen met twee andere Waterlandse meren; het Belmer- en Broekermeer. Waarschijnlijk zijn de meren ontstaan door de afkalving van inzakkende veengrond (de ‘waterwolf’). De bodem van de polder, die niet uit zeeklei bestaat, bleek alleen geschikt als weidegrond.

Het westelijk deel van de ringsloot werd in 1824 onderdeel van het Noordhollands Kanaal. Het jaar daarna, in 1825, bezweek de dijk bij Durgerdam en kwamen Waterland en de Buikslotermeer tot aan de dakgoten onder water te staan. De laatste keer dat de polder overstroomde was in 1916.

Begin 20e-eeuwse bebouwing langs de zuidelijke ringdijk (Buikslotermeerdijk) verdween zonder spoor na te laten, evenals de oudere grote boerenhoeven ‘Boerelust’, ‘Herteveld’ en ‘Elsenhage’ (gelegen bij het huidige sportpark ‘Elzenhage’).

Amsterdam-Noord was beroemd om zijn scheepswerven, zoals de ADM en NDSM. De NDSM is het historische restant van de grootste scheepswerf van Amsterdam, die zich nu tot een creatieve stad aan de noordkant van het IJ ontwikkelt. Waar in de twintigste eeuw tientallen beroemde passagiersschepen en mammoettankers van de hellingen gleden, vind je nu evenementen als Over het IJ Festival, Valtifest en NDSM Vrijhaven en monumentale kunst in de openbare ruimte. In de massieve NDSM-loods werken kunstenaars in de Kunststad, de grootste broedplaats van Nederland. In oude werkplaatsen (IJkantine) en nieuwe tijdelijke gebouwen (Noorderlicht, Pllek) kun je eten, drinken en feesten aan het water met het beste uitzicht van Amsterdam.

Maar ook de werf van De Vries Lentsch. In 1917 gingen de broers Gerard en Willem uit elkaar en begon Gerard zijn eigen werf, de Amsterdamsche Scheepswerf G. de Vries Lentsch, die decennialang de mooiste schepen heeft gebouwd op een landtong aan de Noordelijke IJ-oever. Later nam zijn zoon, ook Gerard, de werf over en werd er Jr. toegevoegd aan de naam. Sinds 1917 verlieten meer dan 2800 schepen de helling tot de liquidatie in 1970.

AMS-nrd-Damen-Shiprepair-OranjewerfNog steeds zijn aan de noorderlijke oevers scheepswerven te vinden zoals Stella Maris (sinds 1928) ter hoogte van de Klaprozenweg en Damen Shiprepair op de Oranjewerf in Schellingwoude.

Amsterdam-Noord is tegenwoordig ‘hot’, door de uitbreidingen langs de IJ-oevers op het voormalige Shell terrein, met het EYE Film Instituut en museum, de ADAM toren met wijds uitzicht over de ommelanden maar ook de stad aan de nadere kant van het IJ. De culturele broedplaats ‘De Ceuvel’ en de eerder genoemde NDSM terreinen.

Buurten en wijken in stadsdeel Amsterdam-Noord, volgens de Statistische Indeling uit 2005.
Centrum Amsterdam Noord (CAN)
Elzenhagen
Buikslotermeerplein / Boven ’t Y
Stationsgebied NoordZuidlijn
Volewijck
Van der Pekbuurt
IJplein en Vogelbuurt
Tuindorp Nieuwendam
Tuindorp Buiksloot
Nieuwendammerdijk en Buiksloterdijk
Tuindorp Oostzaan De Bongerd (nieuwbouwwijk, in aanbouw)
Oostzanerwerf
Molenwijk
Kadoelen
Waterlandpleinbuurt
Buikslotermeer
Banne Buiksloot
Buiksloterham Overhoeks (nieuwbouwwijk, in aanbouw)
Nieuwendammerham
Landelijk Noord (met de dorpen Zunderdorp, Ransdorp, Holysloot, Durgerdam en Schellingwoude)